Font size:

Language:

wieninternational.at

Vienna´s weekly European journal

Beč raste

Razvoj Grada

Language

Beč raste

Urbanistički razvoj kao dokument evropske istorije

Osnivanje naselja postalo je moguće kada su pre više hiljada godina nomadska plemena otkrila upotrebu semena i kada su počeli sa nastanjivanjem. Naselja su postajala pijace i tržnice ukoliko su imale povoljan saobraćajni položaj. I socijalno-ekonomski i političko-pravni okvirni uslovi igrali su odlučujuću ulogu u razvoju naselja u gradove.

Razvoj stanovništva u Beču

Kontinuirano naseljavanje delova gradskog područja Beča prema arheološkim nalazima datira iz mladog kamenog doba: do predrimskog gvozdenog doba postojale su seoske zajednice sa nekoliko stotina stanovnika. Postavljanjem legionarskog uporišta Vindobona od strane Rimljana počela je prva faza intenzivne koncentracije stanovništva na području Beča – u doba procvata u rimskom logoru odnosno u civilnom gradu verovatno je živelo oko 30.000 do 40.000 ljudi.

Napuštanje Dunavskog limesa i povlačenje Rimljana krajem 4. veka bili su najava znatnog opadanja broja stanovnika. Početkom bavarske kolonizacije istoka u 9. veku smatra se da je broj stanovnika postepeno opet rastao. Nakon pada vladavine Mađara u 10. i 11. veku odluka Hajnriha Drugog Jazomirgota da sagradi svoj dvor u Beču donela je preokret: centar moći vojvoda iz porodice Babenberg razvio se u ugledan srednjovekovni grad, čiji se broj stanovnika od 12.000 u drugoj polovini 12. veka popeo na oko 40.000 u 14. veku. Težak rez donela je epidemija kuge 1349. godine koja je navodno poštedela jedva trećinu stanovnika.

1525. godine je besneo veliki požar koji je odneo 416 kuća, što je oko 40 odsto celokupnog građevinskog inventara; 1541. godine se ponovo javila Crna smrt – izvori govore o opadanju broja stanovnika za oko trećinu. 1566. godine je sproveden prvi tačan popis kuća u Beču: bilo je 1.065 kuća, od toga čak 390 jednospratnih. Uprkos zarazama koje su se stalno vraćale broj stanovnika je do kraja 17. veka ponovo rastao; oko 1700. godine Beč je imao već preko 100.000 stanovnika i time bio šesti po veličini grad u Evropi.

Prvi popis stanovništva u Beču sproveden je 1754. godine po želji Marije Terezije; „zapis duša“ obuhvatao je u tom trenutku 175.000 stanovnika. Krajem 18. veka se pojačala imigracija. Nakon proširenja grada 1850. godine Beč je imao 431.000 stanovnika.

Narednih decenija je broj stanovnika rastao u enormno brzom tempu, 1870. godine se već udvostručio, 1880. godine je na području grada Beča bilo 1.163.000 stanovnika. 1900. godine je spajanjem predgrađa metropola carstva Habsburga udomljavala tačno 1.674.957 stanovnika.

I nakon prelaza iz 19. u 20. vek potrajala je reka imigranata iz austrijskih zemalja naslednica, pa je 1910. godine broj stanovnika Beča konačno dostigao istorijski rekord: izbrojano je 2,083 miliona ljudi.

Gubici na frontovima u Prvom svetskom ratu od 1914. do 1918. godine, glad i zaraze doveli su ponovo do pada broja stanovnika na ispod 2 miliona početkom 20-ih godina prošlog veka. Usled toga broj je bio blago regresivan zbog napete privredne i političke situacije do pripajanja Austrije „Trećem rajhu“. Emigracija mnogih jevrejskih i politički eksponiranih građana dovela je 1938/1939. godine do prvog osetljivog pada broja stanovnika na 1,77 miliona ljudi. Zločini nacističkog režima – pre svega masovni pomor Jevreja – i Drugi svetski rat koštali su do 1945. godine desetine hiljada Bečlija života. 1951. godine je prvi popis stanovništva nakon završetka rata zabeležio 1.616.125 stanovnika. Nizak natalitet i stalna emigracija iz „unutrašnjih“ opština uprkos poslednjem proširenju grada 1954. godine na 414,95 km2, doveli su do toga da je prilikom popisa 1981. godine sa 1.531.346 stanovnika dostignut rekordno mali broj u 20. veku.

Prekretnicu ovom trendu donela su dva politička događaja koja su iz korena promenila situaciju u istočnoj i jugoistočnoj Evropi: pad „Gvozdene zavese“ i raspad Jugoslavije doveli su do pojačane imigracije iz „reformiranih zemalja“ odnosno porasta broja izbeglica iz ratnih područja na Balkanu; tome se pridružio blagi porast nataliteta od 1991. godine. U 1993. godini Beč je imao 1.642.391 stanovnika, a od toga su 309.349 bili registrovani kao „stranci“ odnosno kao izbeglice zaštićene od proterivanja. Mnogi od njih su u međuvremenu integrisani u bečki svet rada i doprinose procvatu grada. Opet se pokazalo da faze kontinuiranog rasta i pozitivnog razvoja strukture stanovništva u znatnoj meri određuju „stranci“.

Beč raste - Na putu ka dvomilionskoj metropoli

Za razliku od današnjice, Beč će prema statističkim prognozama i dugoročno posmatrano postati demografski najmlađa savezna pokrajina Austrije. Tako bi Beč u 2029. godini mogao da dostigne granicu od dva miliona stanovnika.

Razlozi za ovakav razvoj jesu rastuća imigracija - svaki treći Bečlija potiče iz migracijskih tokova - i blag porast nataliteta, kao i rastuća životna očekivanja. Za očekivati je da će ovaj trend imati posledice po sve komunalno relevantne teme, kao što su stanogradnja, zdravstvo, obrazovanje i privreda.

Svaki treći Bečlija je migrant

Najveći broj novih državljana živi u Beču. Skoro svaki treći u glavnom gradu potiče iz došljačkog miljea. Beč ima 1.761.738 stanovnika, a od toga njih 629.541 potiču iz migrantskih porodica. Od toga ih je 192.599 sa područja Evropske unije i to sa Nemcima (51.561) kao najvećom grupom, 179.870 potiče sa prostora bivše Jugoslavije (bez Slovenije), a 75.694 osoba potiču iz Turske. (stanje za 2014., www.wien.gv.at/statistik).

Istorija određuje grad

Za Beč je karakteristično da se istorija u izuzetno velikoj meri ogleda u arhitekturi grada. Urbanistički razvoj dokumentuje svakako i veliku prekretnicu evropske istorije. Ovaj vremenski luk proteže se od srednjeg veka sa gotičkim katedralama, preko simbola svetovne moći i doba renesanse i baroka, do dominantne slike grada u doba osnivanja krajem 19. veka.

1857. godine je odlučeno da se sruše bastioni koji su okruživali centar grada. Ova odluka do dan danas trajno utiče na strukturu grada.

Umesto prostranih livada oko venca gradskih zidina pojavila se ulica Ring kojom je monarhija sebi podigla do dana današnjeg svetski poznat spomenik.

Neophodno je pogledati urbanističku prošlost jednog grada, jer je poznavanje sopstvene istorije neizostavno da bi se svesno donele odluke u sadašnjosti; odluke koje sa sobom nose trajne posledice po sva gradska dešavanja budućih generacija.

U Beču se nalaze mesta koja je UNESCO proglasio svetskom kulturnom baštinom. Grad se zbog toga nalazi pred izazovom da s jedne strane očuva istorijsko građevinsko nasleđe, i da se s druge strane dozvoli umeren moderan razvoj centra grada i arhitekture budućnosti.

Pogled na Muzej istorije umetnosti i Prirodnjački muzej u Beču u sumrak

Dva impozantna muzeja na Trgu Marije Terezije otvoreni su krajem 19. veka

Nova situacija – nova strategija

Beč se početkom 90-ih godina prošlog veka našao u novoj neočekivanoj situaciji sa kojom je bilo suočeno planiranje grada. Nakon decenija regresivnog razvoja stanovništva, prema kojem je plan za razvoj grada iz 1984. godine prognozirao za 2001. godinu broj stanovnika od oko 1,4 miliona, te prognoze su morale početkom 90-ih godina da budu značajno revidirane. Prema aktuelnoj statistici stanovništva broj stanovnika u Beču trenutno iznosi preko 1,77 miliona (stanje na dan 1.1.2014., izvor: Statistika Austrije). Razlozi za ubrzano povećanje broja stanovnika bili su pozitivan bilans stanovništva i pojačana imigracija.

Pad Gvozdene zavese u jesen 1989. godine i novonastala geopolitička situacija Beča, kao i pridruženje Austrije Evropskoj uniji početkom 1995. godine, dopineli su osim povećanju stanovništva značajno i razvojnom podstreku Beča, koji je pre svega zabeležen u većoj potražnji stambenog prostora i radnih mesta. Povećani zahtevi za kvalitetom stambenog prostora kao i trend pojačane potražnje, između ostalog usled većeg broja (samačkih) domaćinstava, bili su dodatni razlozi za veću potrebu za doniranim novogradnjama početkom 1990-ih godina.

Ovi za Beč promenjeni okvirni uslovi doveli su početkom 1990-ih godina do odluke Gradske vlade Beča da se broj subvencionisanih stanova u novogradnji podigne na 10.000 godišnje. Ovo je zahtevalo preradu bečkog Plana za razvoj grada (STEP) iz 1984. godine u kojem je glavni akcenat politike razvoja grada još uvek bio na obnovi i povećanju životnog kvaliteta u gusto izgrađenim gradskim opštinama.

STEP 94 određuje pravac

„Smernice za razvoj grada Beča“ iznova su koncipirane 1991. godine.

Razrađen je novi bečki saobraćajni koncept i prihvaćen u Skupštini grada zajedno sa novoizrađenim planom za razvoj grada 1994. godine.

Grad Beč je postavio sebi cilj da se poveća takozvani „modal split“ (podelu saobraćaja na motorizovani individualni saobraćaj, javni prevoz, vožnju bicikla i pešačenje) u svakodnevnom špicu u saobraćaju u korist vrsta saobraćaja koje podržava Udruženje za životnu sredinu, a koje obuhvata javni prevoz, saobraćaj pešaka i bicikala.

Spoljašnji izgled Glavne biblioteke Beča sa kompozicijom metroa koja prolazi ispod
Veliki krov u obliku jedra na Trgu Urbana Lorica ispred Glavne biblioteke

Od 2003. godine Glavna biblioteka se nalazi na Trgu Urbana Lorica

STEP 94 je sledio cilj da i dalje podstiče rekonstrukciju grada u gusto izgrađenim opštinama, a osim toga je trebalo da se pokrije potražnja za stanovima u područjima proširenja grada pomoću kvalitetno osmišljenih i infrastrukturalno potpuno opremljenih projekata, po mogućstvu i sa povezivanjem javnog prevoza. Glavni oslonac bečke filozofije razvoja grada je blago obnavljanje grada u gusto izgrađenim gradskim područjima, pri čemu su u prvom planu renoviranja i sanacije atrijuma u zgradama.

Značajna mera za povećanje kvaliteta u pitanjima arhitekture je organizovanje arhitektonskih i urbanističkih konkursa u javnom sektoru. To se osim na socijalno subvencionisanu stanogradnju odnosi pre svega na oblast socijalne infrastrukture, kao što su škole i vrtići.

Još jedna značajna stavka bečkog plana za razvoj grada je očuvanje velikih međusobno povezanih zelenih površina. 51 odsto bečkog gradskog područja čine zelene površine i one treba da budu očuvane i za buduće generacije. 

Ekspanzija poslovnog prostora

Potražnja za poslovnim prostorom je enormno dinamizirana usled ekspanzije brojnih velikih preduzeća i sve većeg značaja Beča kao centra za istočnoevropske centrale međunarodnih firmi. Omiljene lokacije su južni deo Beča kao i duž linija podzemne železnice.

Skajlajn Beč

Bečko razvojno društvo za Podunavlje (WED) uspelo je da uveća areal gradnjom "Dunavskog platoa"

Učešće građana u planskom upravljanju

Učešće građana – pojam koji početkom 1970-ih godina u Beču nije spadao u vokabular gradskog urbaniste – dobio je tokom poslednje dve decenije sve više na značaju i u međuvremenu je neizostavni sastavni deo svakog većeg razvojnog plana grada.

Tradicionalni krug odlučivanja u gradskom planiranju koji čine investitori, uprava i politika prekinut je i uključuje i građane i osobe kojih se planiranje tiče.

Planiranja u Beču sa elementima učešća građana:

Primer planiranja Dunavskog ostrva
Planiranje Dunavskog ostrva početkom 1970-ih godina položilo je kamen temeljac za otvorene tokove planiranja velikih bečkih projekata. Uključivanje građana je međutim bilo uglavnom ograničeno na davanje širih informacija. Planiranja su vršili urbanisti unutar i van uprave. Vredan zapažanja je podatak, da je jedna prvobitno isključivo za zaštitu od poplava koncipirana mera pretvorena u najveći bečki projekat za relaksaciju. Duž 25 kilometara takozvanog Novog Dunava, koji poseduje kvalitet vode za kupanje, u jeku sezone se zabeleži do 300.000 posetilaca dnevno.

Briga o područjima i parcijalno obnavljanje grada
Karakter modela zasigurno poseduje i uspostavljanje takozvanih lokala za brigu o područjima, koje je uvedeno početkom 1970-ih godina. Lokali za brigu o područjima predstavljaju u gustim stambenim područjima iz "Doba osnivanja" vezivni element između planiranja grada, izvođača sanacija zgrada i time zahvaćenog stanovništva. Paralelno s tim je razvijen model blage obnove grada, koji umesto rušenja i ponovne gradnje predviđa što pažljiviju sanaciju kompleksa uz najveće moguće očuvanje strukture stanara. U okviru javnih uvida građani mogu da predlože konkretne ideje i viđenja, ali je težište ipak usmereno na uslugu koja je na raspologanju građanima. Delatnost planiranja grada je u ovoj oblasti usko povezana sa preventivnim socijalnim radom. Ovaj oblik povezivanja interesa građana na malom prostoru sigurno nije spektakularan, ali je na kraju krajeva veoma efikasan oblik učešća građana.

redaktion